Recente schattingen van de Wereldbank hebben aangetoond dat de Roma Tsjechië jaarlijks ruim 640 miljoen euro kosten. Het is niet zozeer het probleem dat het om Roma gaat, als wel hun ‘onaangepastheid’ aan de maatschappij. Volgens de deskundigen is de belangrijkste oorzaak hiervan dat het onderwijsniveau van de meeste Roma-kinderen lager ligt dan normaal. De kans om een fatsoenlijke baan te vinden kunnen ze zo wel op hun buik schrijven. En de staat verliest handen vol geld, want werkloze Roma hebben geen economische waarde, betalen geen belastingen en profiteren van uitkeringen. Bovendien is in het bedrag dat de Wereldbank heeft berekend nog niet eens rekening gehouden met ‘bijkomende kosten’ die voortvloeien uit de middelmatige levenskwaliteit van de maatschappelijk uitgesloten Roma, grotere sociale spanningen, etnische conflicten, criminaliteit, enzovoort.

Al bijna twintig jaar luiden zowel Tsjechische als internationaal opererende niet-gouvernementele organisaties de noodklok over het feit dat een buitensporig hoog aantal Roma-kinderen op scholen voor speciaal onderwijs worden geplaatst. Deze situatie is kort geleden bevestigd in het eerste sociologische onderzoek waartoe de Tsjechische minister van Onderwijs opdracht heeft gegeven. 30% van de Roma-kinderen gaat naar scholen voor verstandelijk gehandicapten. Bij blanke Tsjechische kinderen is dit maar zo’n 2%, wat overeenkomt met het gemiddelde wereldwijd. Het leeuwendeel van de andere Roma-kinderen gaat naar ‘zigeunerscholen’, waar de resultaten nauwelijks uitsteken boven die van de scholen voor verstandelijk gehandicapten.

Blanke ouders houden segregatie in stand

In Brno zijn aparte scholen schering en inslag. De beheerder van de school – de gemeente Brno – ontkent de feiten echter bij hoog en laag. Volgens een gemeenteraadslid zijn er helemaal geen aparte ‘klassen voor Roma-kinderen’ en ‘klassen voor blanke kinderen’ en gaan de kinderen naar de school die het dichtst bij hun huis ligt. De druk van de bevolking voor meer segregatie op onderwijsgebied wordt steeds groter. Blanke ouders die in Brno wonen denken, net als elders in Tsjechië, dat Roma-kinderen dommer en ongedisciplineerder zijn dan hun eigen kinderen en opgroeien voor galg en rad. De opstellers van een petitie verwoorden het als volgt: “het is al erg genoeg dat we met ze moeten samenleven. Dus we willen ze niet ook nog eens op school tegen het lijf lopen.”

De steeds groter wordende roep om segregatie houdt verband met een ander fenomeen. Ieder schooljaar heeft zowat een derde van de Roma-kinderen geen schijn van kans om op een ‘zigeuner’-basisschool te worden toegelaten. De kinderen worden onderworpen aan een test en als er mentale achterstanden bij hen worden vastgesteld, worden ze op zogenaamde gespecialiseerde scholen geplaatst. Dit is een typisch Tsjechisch verschijnsel. Dit land telt vier keer zoveel kinderen die naar scholen voor speciaal onderwijs gaan als Oostenrijk, en honderd keer zo veel als Zweden. Het percentage Tsjechische Roma met een ‘mentale achterstand’ is tien keer zo hoog als normaal. Hiervoor zijn twee mogelijke verklaringen: óf de Tsjechische Roma zijn gewoon minder intelligent dan die in andere landen, óf de Tsjechische samenleving is racistisch en behandelt Roma van jongs af aan systematisch als tweederangsburgers.

Basisscholen moeten hervormd worden

Psycholoog Petr Klíma werkt al meer dan dertig jaar in een praktijk voor kinderpsychologen, waarvan hij tegenwoordig directeur is. Het zijn praktijken als de zijne die aanbevelingen doen om kinderen naar zogenaamde speciale scholen te sturen. Vanuit zijn jarenlange ervaring bevestigt hij dat “Roma-kinderen bij testen massaal door de mand vallen. Ik zuig het niet uit mijn duim, het is een feit waar we niet omheen kunnen: 80% van hen zit op de rand van een mentale achterstand.” Volgens Klíma zouden de Roma-families dankbaar moeten zijn dat er zulke scholen bestaan, want zo krijgen hun kinderen de kans om de basisbeginselen van lezen en schrijven onder de knie te krijgen.

In heel Tsjechië geven tientallen psychologiepraktijken dezelfde adviezen als Klíma. “Ik denk wel dat het overgrote deel van mijn collega's die adviezen helemaal te goeder trouw verstrekt,” denkt Jana Zapletalová, psychologe en directrice van het Instituut voor psychologische consulten. “Dat zouden we moeten veranderen [zodat meer Roma-kinderen naar gewone scholen kunnen]. Maar dat zal heel wat voeten in de aarde hebben.” Zij denkt dat de omslag plaats zou moeten vinden door de basisscholen op een andere leest te schoeien. Bovenal is het noodzakelijk om meer geld vrij te maken, kleinere klassen te creëren, leerkrachten op te leiden, klassenassistenten in dienst te nemen en kinderen individueel te begeleiden.

We moeten niet vergeten dat achter de kale economische cijfers – Tsjechië stopt elk jaar ruim 640 miljoen euro in de Roma – een onderwijssysteem schuilgaat dat duizenden werklozen aflevert. Vanuit dit oogpunt gezien lijkt het voor Tsjechië een verstandige economische keuze om miljoenen euro’s in verbetering van het onderwijssysteem te pompen. Deze investering verdient zich immers dubbel en dwars terug.