Donderdag 14 januari in Brussel, twee dagen na de aardbeving in Haïti. Catherine Ashton improviseert een persconferentie. De kersverse hoge vertegenwoordiger van de Unie presenteert zich als leider van de Europese hulpverlening aan de slachtoffers van de ramp. Maar tocht kiest de Britse ervoor niet naar Port-au-Prince te gaan. Ze neemt die middag liever de Eurostar terug naar Londen... Was dat een vergissing of een bewuste keuze? De belangrijkste diplomate van de Europese Unie (EU) die tot ieders verrassing in november 2009 op deze post werd benoemd, mist hiermee in ieder geval een unieke kans zichzelf op de kaart te zetten. Vanaf die tijd delegeert ze. Op maandag 25 januari laat ze zich op een bijeenkomst van donateurs voor Haïti in Montreal vertegenwoordigen door de Fransman Bernard Kouchner.

En dat terwijl de EU hemel en aarde heeft moeten bewegen om een uitnodiging voor Montreal te krijgen. Bovendien werd dit initiatief in eerste instantie alleen door de Verenigde Staten, Brazilië en Canada georganiseerd, en stond Europa, dat de grootste donateur voor Haïti is, buiten spel. De besluiteloze houding van mevrouw Ashton is illustratief voor de moeizame start van de nieuwe Europese organisatie die er door het Verdrag van Lissabon is ontstaan. De tekst van het Verdrag was erop gericht het functioneren van de Unie te verbeteren maar het tegenovergestelde lijkt nu het geval te worden. Tegenwoordig heeft Europa naar de rest van de wereld vier gezichten, en de verdeling van de rollen blijft vaag. Het koppel dat bestaat uit de Belg Herman van Rompuy als eerste permanente voorzitter en Lady Ashton moet nog vorm krijgen. Daarnaast verdedigt de voorzitter van de Commissie uit alle macht zijn territorium, net als Spanje, dat dit semester de roulerende voorzitter is.

Van Rompuy en Barroso verwikkeld in strijd over missies

Het lijkt er dus op dat Brussel nog steeds niet is voorzien van het beroemde "telefoonnummer", dat Henry Kissinger, voormalig Amerikaans staatssecretaris, in 1970 zo graag wilde hebben. "De installatie is aan het proefdraaien, maar de start was niet veelbelovend", laat een diplomaat weten. Herman van Rompuy schat het risico van de situatie goed in. Hij heeft er een gewoonte van gemaakt iedere maandag te ontbijten met de baas van de Commissie, José Manuel Barroso. Maar ondanks deze ontmoetingen zijn ze al verwikkeld in een onderhuidse strijd over de vormgeving van hun respectievelijke missies, vooral op het internationale toneel. Van Rompuy blijft discreet, maar het kan niet ontkend worden dat hij zijn functie breed ziet.

Officieel "bestudeert de Belgische ex-premier zijn dossiers" en maakt hij een rondgang langs de hoofdsteden voordat hij op 11 februari aanwezig zal zijn bij de top die hij in Brussel bijeen heeft geroepen. Hij wil daar sociaaleconomische en milieukwesties bespreken, naast de wederopbouw van Haïti. Zou hij ons verrassen en zich onttrekken aan de betutteling van Parijs en Berlijn die een flinke vinger in de pap hadden bij zijn benoeming? Tegenover zich vindt hij Barroso, die de voorzitter van de Raad ervan verdenkt onder zijn duiven te willen schieten. Bij de afgevaardigden hamerde laatstgenoemde erop dat "het allemaal in het verdrag staat: de Commissie vertegenwoordigt de Unie op alle gebieden die niet gemoeid zijn met het veiligheidsbeleid".

Zapatero wil dat topconferenties in Spanje worden gehouden

De voorzitter van de Commissie wordt gehinderd door het feit dat zijn nieuwe team niet voor midden februari zal aantreden. Maar hij heeft de competenties op het gebied van buitenlandse politiek binnen het college, waarvan mevrouw Ashton vice-voorzitter wordt, zorgvuldig verdeeld. Wanneer de hoge vertegenwoordiger zich bezig wil gaan houden met humanitaire hulp, ontwikkeling of de relaties met buurlanden, vindt ze drie eurocommissarissen tegenover zich waar ze niet omheen kan. Barroso heeft zijn "sherpa" voor internationale bijeenkomsten overigens al op pad gestuurd. De Portugees Joao Vale de Almeida staat aan het hoofd van het algemene directoraat "Relex" (buitenlandse betrekkingen), een van de onderdelen van de toekomstige gemeenschappelijke diplomatieke dienst die mevrouw Ashton moet gaan opzetten.

De houding van het Spaanse voorzitterschap, vierde deel van de nieuwe puzzel, helpt ook al niet. Madrid wil niet vergeten worden en José Luis Rodriguez Zapatero heeft er voor gezorgd dat een aantal topconferenties, waaronder die met de Verenigde Staten en Latijns-Amerika, in Spanje gehouden worden en niet in Brussel zoals het nieuwe verdrag voorschrijft. Aan zijn gasten legt de Spaanse premier uit dat hij de opdracht heeft de debatten te leiden... die worden voorgezeten door Van Rompuy. In het verdrag van Lissabon is er echter geen sprake van dergelijke voorrechten voor de halfjaarlijkse voorzitter.

Miguel Angel Moratinos gebruikt hiervoor het excuus dat "wij ons op het voorzitterschap hebben voorbereid toen we nog niet wisten of het verdrag in werking zou treden". Het hoofd van de Spaanse diplomatie had zichzelf graag in de functie van hoge vertegenwoordiger gezien en schrikt er niet voor terug de discretie van het duo Van Rompuy-Ashton voor zijn eigen belangen in te zetten, en zichzelf zo onmisbaar te maken.