De Europese crisis duurt inmiddels al een paar jaar en tot nu toe heeft Duitsland een gierig leiderschap laten zien, vol politieke berekeningen, ideologisch dogmatisme en herhaalde weigeringen van zowel rechts als links.

De recessie in het zuiden zal om twee redenen voorlopig nog wel even aanhouden: enerzijds de ongecontroleerde groei van de afgelopen jaren waarvoor we nu de prijs betalen, en anderzijds de reddingsoperaties die slechts een minimale solidariteit veronderstellen en die onder aansporing van Berlijn gepaard gaan met een beleid van zeer strenge (gevaarlijk strenge) bezuinigingen.

Kunstje

Dit kunstje moest het vertrouwen in de eurozone terugbrengen, maar heeft de eenheidsmunt juist in een bestaanscrisis gestort. Maar tijden veranderen.

Bondskanselier Angela Merkel, minister Wolfgang Schäuble en de president van de Duitse centrale bank, Jens Weidmann, hebben de afgelopen dagen een bestaand voorstel uitgebroed en gepresenteerd alsof het nieuw is: nooit eerder in de afgelopen twintig jaar heeft Berlijn zo onomwonden gesproken over een politieke unie.

Brussel nam de handschoen gisteren op met een ambitieus plan voor de wederopbouw van Europa en lanceerde een voorstel waarmee de grenzen van de EU worden afgetast, omdat de euro door machteloosheid gevaarlijk is verzwakt.

Op voorwaarde dat de lidstaten vastberaden de weg naar een politieke unie inslaan, is de EU bereid obstakels uit de weg te ruimen om Duitsland over te halen op sommige terreinen concessies te doen. Veel blijft echter ongewis, zoals vrijwel altijd als het om Europa gaat.

EU versie 2.0

Twee punten springen het meest in het oog. In de eerste plaats, welke rol zal het Frankrijk van Hollande willen spelen? Parijs zal zich niet beperken tot de tweede viool naast Duitsland, maar moet tegelijkertijd zorgen dat niet wordt afgeweken van de intergouvernementele koers en vechten tegen zijn diepe afkeer van het federale model.

En in de tweede plaats, hoe krijgt men de diepe eurocrisis op zo kort mogelijke termijn onder controle om een big bang te voorkomen? Beide vragen blijven volledig onbeantwoord in het voorstel van de vier voorzitters: Herman van Rompuy van de Europese Raad, José Manuel Baroso van de Europese Commissie, Mario Draghi van de ECB en Jean-Claude Juncker van de Eurogroep.

Vanaf morgen gaat Brussel tijdens een EU-top van staatshoofden en regeringsleiders mogelijke oplossingen aandragen voor deze netelige kwesties. De verwachtingen zijn omgekeerd evenredig aan eerdere mislukkingen.

De leiders besluiten of dit plan wordt uitgevoerd of dat het louter bij mooie woorden blijft, zonder duidelijk tijdpad. Ze zullen echter snel met oplossingen moeten komen voor landen die aan de rand van de afgrond staan.

Versie 2.0 van de EU is vooral geïnspireerd op de wens van Duitsland om alle landen aan zeer strenge regels te onderwerpen. Volgens het plan, dat als einddatum december aanhoudt, zal Brussel zich niet beperken tot het vaststellen van een plafond voor de overheidsuitgaven en de staatsschuld.

Sleutel van de kluis

Wil een lidstaat meer schuld maken dan zal hij "de noodzaak daarvoor moeten aantonen en vooraf goedkeuring moeten krijgen" van de Europese instellingen. Dit besluit zou er dus op neerkomen dat de sleutel van de kluis in feite wordt overhandigd aan zoiets als een superministerie van Financiën, en dat uiteindelijk een [Europese, red.] staatskas wordt opgericht.

Dat zou een overwinning zijn voor Berlijn, dat zo snel mogelijk tot een begrotingsunie wil komen. Als tegenprestatie zou Duitsland akkoord moeten gaan met iets wat nu nog als taboe wordt beschouwd, namelijk het tot op zekere hoogte gezamenlijk opdraaien voor de schulden.

Het spreekt vanzelf dat dit in fasen zou gaan en dat gezocht zal worden naar compromissen, zoals Europa altijd heeft gedaan. "Op de middellange termijn kan de uitgifte van gezamenlijk schuldpapier worden onderzocht als onderdeel van een dergelijke begrotingsunie", valt in het voorstel te lezen, hetgeen een nauwelijks verhulde verwijzing is naar de euro-obligaties.

Daarnaast gaan we in de richting van een bankenunie: een gemeenschappelijke toezichthouder, de ECB, met een gemeenschappelijk garantiefonds en een herkapitalisatiefonds voor banken.

Zoals meestal zijn het de markten die de Europese wartaal het best weten te vertolken. "Het gaat hier om een eerste noodzakelijke stap op weg naar een politieke en fiscale unie, om Merkel zover te krijgen dat ze akkoord gaat met iets wat lijkt op euro-obligaties", aldus financiële bronnen.

Beweging

Dezelfde bronnen wijzen ook op de lacunes die door tegenstanders kunnen worden aangegrepen om zich tegen de euro te blijven verzetten.

"Er is geen duidelijk tijdpad en het voorstel is ook niet concreet genoeg, wat doet vermoeden dat men het achter de schermen nog lang niet eens is. Het goede nieuws is dat Europa in beweging is. Het slechte dat ze nog steeds alles voor zich uit blijft schuiven. In het najaar van 2013 worden in Duitsland verkiezingen gehouden en Berlijn hecht ondanks de ernst van de crisis altijd groot belang aan electorale afwegingen."

Hoe dan ook, de voorbereidingen voor de EU-top zijn in volle gang. Dit keer ligt de bal bij François Hollande, die het Europese project nieuw leven heeft ingeblazen maar nog moet aangeven tot hoever hij bereid is te gaan.

Verschillende leiders trekken echter al vragend hun wenkbrauwen op. Minder dan 48 uur voor de top haastte Merkel zich om de volgende kernachtige uitspraak te doen: "Alle schulden samen delen? Over mijn lijk!"