Naar buiten toe tonen ze zich eensgezindheid. De regeringen van de EU-landen namen een besluit over een pakket hulpmaatregelen voor Griekenland, een reddingsfonds van 750 miljard voor de euro, nieuwe regelgeving voor hedgefondsen en ze kwamen zelfs iets nader tot elkaar in de netelige kwestie van belastingheffing op financiële transacties. Maar schijn bedriegt. Achter de schermen zijn centrifugale krachten met vernietigende effecten aan het werk. In plaats van naar eensgezindheid te zoeken op dit historische moment van crisis is er een meedogenloze machtsstrijd losgebarsten: er wordt buiten de EU-instellingen om gewerkt, soloacties vinden plaats en partners worden voor het hoofd gestoten. Bovendien gaapt er een forse kloof tussen de twee hoofdrolspelers, Duitsland en Frankrijk.

De eerste openlijke aanwijzing voor deze onenigheid kwam deze week naar buiten toen de Duitse regering ineens en zonder enig overleg een verbod afkondigde op de ongedekte verkoop van effecten (‘naked short selling’). Donderdag werd in Berlijn een internationale conferentie gehouden over regulering van de financiële markten – buiten de EU om.

“Duitsland heeft afscheid genomen van de Europese Unie”, tiert een hooggeplaatste regeringsvertegenwoordiger in de Europese Raad. “Deze maatregelen zouden veel effectiever zijn als ze op Europees niveau zouden worden afgestemd”, waarschuwde Michel Barnier, Europees Commissaris voor de Interne Markt. Maar de EU-instellingen zijn ten prooi gevallen aan een belangenconflict waarvan Berlijn en Parijs de aanstichters zijn.

Sarkozy sloeg met de vuist op tafel

Nu pas is bekend geworden wat er zich achter de schermen heeft afgespeeld bij de in allerijl bijeengeroepen extra top op 7 mei: vanwege de voorgesprekken tussen de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Nicolas Sarkozy kon de vergadering met een vertraging van twee uur eindelijk van start gaan. Terwijl de overige regeringsleiders zaten te wachten, ontaardde het overleg tussen beiden echter in een twistgesprek.

Het ging volgens delegatieleden niet alleen meer om het reddingsplan voor de euro, maar om het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank (ECB), om de economische afstemming en om het stabiliteitspact voor de euro. Sarkozy en Merkel kwamen met verbeten gelaatstrekken uit de vergaderruimte tevoorschijn.

Om vervolgens hun twistgesprek binnen de kring van de overige 25 staatshoofden en regeringsleiders gewoon voort te zetten. Sarkozy sloeg met een vuist op tafel en dreigde zelfs uit de euro te stappen, zo wist de Spaanse minister-president José Luis Zapatero achteraf te melden.

De Franse president had met steun van Italië, Spanje en Portugal een front opgeworpen tegen Merkel. Haar werd vooral verweten dat ze zo had lang had geaarzeld in de crisis rond Griekenland. “Daardoor heeft ze ons miljarden gekost”, aldus een regeringsvertegenwoordiger. Tegen de Duitse belangen in kreeg Sarkozy het voor elkaar dat de tot nu toe onafhankelijk handelende centrale bank werd opengebroken.

Langgekoesterde wensen

De kloof is “ideologisch en wordt gekenmerkt door nationale belangen”, weten waarnemers. Aan de ene kant staat Parijs samen met de partners uit de landen rond de Middellandse Zee, die in de crisis proberen hun lang gekoesterde wensen naar meer politieke invloed op de ECB en een verzachting van het rente- en inflatiebeleid door te zetten. En die een Europese economische afstemming willen afdwingen, waarmee de Duitse concurrentiepositie moet worden omzeild.

Aan de andere kant staat Duitsland dat elke vorm van afstemming afwijst – zelfs als die voor de hand ligt. In plaats daarvan zet Duitsland uitsluitend in op zware sancties ter verdediging van een harde euro. De waarschuwing die Angela Merkel in een regeringsverklaring uitsprak was in dat opzicht symptomatisch: “De euro loopt gevaar“, bulderde ze afgelopen woensdag. Ze eiste een strengere “bezuinigingscultuur” van alle EU-lidstaten. De Franse minister van Economische Zaken, Christine Lagarde, reageerde als volgt: “Ik geloof absoluut niet dat de euro gevaar loopt.”

“De EU bevindt zich in een interne en externe vertrouwenscrisis”, zei politicoloog Paul Luif. Intern, omdat de EU-instellingen door unilaterale besluiten worden omzeild en de controlerende rol van de EU-Commissie heeft gefaald. En extern, omdat de EU de internationale statengemeenschap bepaald geen toonbeeld van stabiliteit meer kan bieden. Dat wordt duidelijk geïllustreerd door de koersdaling van de euro. In plaats van structurele problemen en verschillen intern op te lossen, wordt “er naar andere schuldigen gezocht, zoals hedgefondsen en speculanten.”