Washington vreest dat een trouwe NAVO-bondgenoot als Italië daarmee op een gevaarlijk hellend vlak terecht is gekomen. In de vertrouwelijke diplomatieke telegrammen die WikiLeaks heeft verspreid, roepen de Amerikanen in herinnering dat Rome altijd al een bepaalde autonomie heeft gehad in zijn contacten met Moskou of met de Arabische wereld. En dat is volstrekt begrijpelijk, gezien de geografische ligging van Italië en de binnenlandse politieke context die wordt gekenmerkt door de aanwezigheid van de sterkste communistische partij in West-Europa. Het was een spel waar Washington niet bang voor was, omdat het kon worden geïnterpreteerd en dus ook kon worden bestuurd volgens geopolitieke en geo-economische criteria. Tegenwoordig zijn de omstandigheden echter anders.

Het rapport ‘Eurasian Energy Security’ dat werd opgesteld door Jeffrey Mankoff, deskundige op dit gebied van de European Council of Foreign Relations, een onafhankelijke denktank die vaak van invloed is geweest op het buitenlands beleid van republikeinse en democratische regeringen, wordt wel beschouwd als de bijbel van het Amerikaanse beleid op het terrein van energiebetrekkingen tussen Rusland en Europa. De analyse van Mankoff beschrijft de rol van Gazprom als volgt: “een bedrijf dat zich soms identificeert met de Russische regering zelf, en dat Poetin met opzet gebruikt om de betrekkingen met Europa te besturen door landen tegen elkaar uit te spelen.” Poetin heeft deze strategie geduldig kunnen opbouwen tijdens de acht jaar van zijn presidentschap, van 2000 tot 2008, en “gas is een belangrijk machtselement geworden”, vervolgt hij.

Italië speelt een doorslaggevende rol in deze strategie, want “samen met Duitsland is het land goed voor bijna de helft van de gasimporten uit Rusland in West-Europa.” Beide landen samen zorgen voor bijna veertig procent van de totale winst van Gazprom, een reus, die zich door de aard van het bedrijf onttrekt aan “systemen van transparante regelgeving, juridische controles en toezichthouders' van de Europese Unie.”

Gevaar voor toenemende afhankelijkheid

Vanuit Amerika bezien bestaat het gevaar dat “voor Europa de toenemende afhankelijkheid van één enkele energieleverancier, die samenvalt met een buitenlandse regering, problemen oplevert op het gebied van veiligheid, transparantie en mogelijk ook van politieke manipulatie.” Landen die net als Italië naar een nauwere band met Moskou zijn opgeschoven, lopen het risico om de bedoelingen van Rusland te dienen, en dat gaat ten koste van de eenheid tussen Europese landen onderling. De verdenking dat ENI, het grootste energiebedrijf in Italië, een speelbal is geworden in de betrekkingen tussen Berlusconi en Poetin, wordt bevestigd door een aantal belangrijke stappen in het proces van “blokkades” van de energiemacht in Rusland. In zijn rapport maakt Mankoff gewag van het feit dat “Poetin tijdens zijn tweede ambtsperiode op spectaculaire wijze de olie- en gasactiviteiten versneld heeft weten te concentreren bij twee Russische giganten: Gazprom en Rosneft. Daardoor zijn deze bedrijven, die eigendom waren van particuliere oligarchen als Yukos van Michail Chodorkovski, besmet geraakt.” Vervolgens werd Yukos slachtoffer van een financiële transactie (tijdelijke aankoop van aandelen) door ENI en ENEL, de grootste leverancier van elektriciteit in Italië. Een aantal Westerse concerns werd tot deze spelletjes toegelaten, zo merkte men bij het ministerie van Buitenlandse Zaken in Amerika, waar men zich kan herinneren dat BP en Shell tijdens het presidentschap van Poetin gedwongen werden Rusland te verlaten en hun grootste investeringen in energie in Rusland moesten afstoten.

Nadat Poetin zijn energie-imperium had opgebouwd, waar politiek en zaken bijeenkwamen en waar alleen volgzame buitenlanders werden toegelaten, ging hij over tot de tweede fase van zijn strategie. Mankoff legt uit: “Het was hem erom te doen om Europa de directe toegang te belemmeren tot energiebronnen van de Kaspische Zee, die vooral zijn verdeeld over Azerbeidzjan, Kazachstan en Turkmenistan. Rusland benadrukt de afhankelijkheid van Europa ten opzichte van Rusland nog sterker door zelf de controle op de gaspijpleidingen in de Kaspische Zee op te eisen. Met als strategische consequenties voor de Atlantische relaties dat onze Europese bondgenoten onder invloed van Moskou kwamen te staan.”

Systematische corruptie in de Russische energiesector

Nogmaals, deze strategie is in handen van een “kleine groep staatsgiganten, zoals Gazprom, waar geen enkele sprake is van transparantie.” Het Witte Huis en minister van Buitenlandse Zaken, Hillary Clinton, zijn nu juist in dit aspect geïnteresseerd: “de systematische corruptie in de Russische energiesector wordt overgedragen op de Europese politiek.” Je zou je kunnen afvragen wie er is gezwicht voor het grote geld en hoe. In Washington wordt in dat verband oud-bondskanselier Gerhard Schröder genoemd, die werd benoemd tot voorzitter van de raad van bestuur van het consortium van Europese gasleidingen, Nord Stream, de noordelijke variant van het project South Stream. Op voorstel van de Russen is het voorzitterschap van South Stream onlangs nog geweigerd door de voormalige voorzitter van de Europese Commissie, Romano Prodi.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken herhaalt de voornaamste beschuldiging van de Verenigde Staten nog maar eens: “Nord Stream en South Stream dienen om de invloed van Rusland in Europa te versterken. Onze vrees wordt versterkt door aanwijzingen van corruptie die uit het Kremlin afkomstig zijn.” South Stream is een directe concurrent van het Nabucco-project, dat wordt ondersteund door de Europese Unie: alleen dit traject maakt het inderdaad mogelijk om Rusland te omzeilen. Als de keus uitsluitend afhankelijk zou zijn van economische criteria dan zou de keuze eenvoudig zijn: “South Stream is bijna twee keer zo duur als Nabucco”, merkt Mankoff op. En waarom zou ENI betrokken zijn in een oneconomisch project, vragen de Amerikanen zich af. Vanuit Washington bezien klopt er hier iets niet.

Washington wil meer weten over persoonlijke investeringen

Een andere zware slag voor de geloofwaardigheid van het Nabucco-project werd in de loop van de zomer 2008 veroorzaakt door de oorlog tussen Georgië en Rusland. Om te zorgen dat deze gasleiding functioneert, is het van belang dat er stabiliteit heerst in Georgië en de andere voormalige Sovjetrepublieken. De aandacht van het [Amerikaanse, red] ministerie van Buitenlandse Zaken voor Berlusconi herleeft juist op het moment dat de Italiaanse premier een pro-Russische houding ten toon spreidt, in tegenstelling tot andere NAVO-leden. Het geheime rapport van Mankoff verdenkt voor het eerst “Berlusconi en zijn aanhangers ervan dat ze relaties hebben met hun Russische onderhandelingspartners die gebaseerd zijn op financiële belangen van persoonlijke aard.” De ernst van de oorlog in Georgië zou de cohesie tussen Europeanen moeten versterken en de risico’s van een te grote afhankelijkheid op energiegebied van Moskou in het oog doen springen. Italië zet zich daar echter tegen af.

We staan op een keerpunt. En Washington wil nu zo snel mogelijk meer te weten te komen over de verdenkingen van “persoonlijke investeringen tussen Berlusconi en Poetin”, die wel eens de motor zouden kunnen blijken te zijn voor de keuzes in het Italiaanse buitenlandse beleid. Het gevaar zit direct onder onze neus: Italië zou een pion kunnen worden op het schaakbord van Poetin, het instrument dat de Europese Unie zou kunnen verdelen of verdeeld kunnen houden, om zo te profiteren van de zwakte van elk van de partners in de bilaterale betrekkingen. “De afhankelijkheid van de semi-monopolist Rusland als gasleverancier kan elke Europese regering in een positie doen belanden, waarin ze niet langer in staat is om weerstand te bieden tegen de politieke eisen van Moskou”, concludeert Jeffrey Mankoff dan ook.