Detail van een politiefoto van Iratxe Sorzabal, een vermeende ETA-leidster.

ETA’s fatale vrouwen

Op 31 juli 2009 bestaat de ETA 50 jaar, de Baskische nationalistische beweging wiens streven naar een onafhankelijke staat op Frans en Spaans grondgebied meer dan 800 levens heeft gekost. De ETA zou naar horen zeggen verzwakt zijn, maar volgens de Britse krant de Observer is de beweging juist bezig zich te vernieuwen, met vrouwen aan de top.

Gepubliceerd op 30 juli 2009 om 10:09
Detail van een politiefoto van Iratxe Sorzabal, een vermeende ETA-leidster.

In de Jardines de Albia van Bilbao lopen zo’n 50 oudere demonstranten langzaam onder de platanen. Voornamelijk grimmig ogende vrouwen die borden met foto’s omhoog houden. Hoewel dit een vreedzaam protest is, zijn de gezichten op de foto’s – van zonen, dochters, mannen, vrouwen, broers of zusters in de gevangenis – gezichten van de ETA, de Baskische separatistische groepering die de afgelopen veertig jaar 800 mensen om het leven heeft gebracht met bommen en schietpartijen. Onder de meer recente, jongere gezichten op de foto’s zijn veel vrouwen. Zij behoren tot de 750 mensen die nu in de gevangenissen zitten wegens misdaden die verband houden met de ETA.

Voor de meeste Spanjaarden zijn de leden van de ETA bloeddorstige terroristen. Voor de mensen die de foto’s in de tuinen van Albia omhooghouden, zijn het ‘politieke gevangenen’ of ‘goede vaderlanders’. "Waarom hebben we een paar vijanden van ons volk gedood? Omdat we daartoe gedwongen zijn", zegt Manuel, de oom van Irantzu Gallastegui, een vrouw die deelnam aan de beruchte kidnapping van en de moord op een jong Baskisch gemeenteraadslid, Miguel Angel Blanco.

Tegenwoordig zijn de zwakke leiders van de ETA voornamelijk over de grens in Frankrijk gestationeerd. Aan de muren van de politiebureaus over heel Zuid-Frankrijk hangt een ‘gezocht’-poster van zes leden. Vier ervan zijn mannen – gepakt sinds de poster 15 maanden geleden werd gedrukt. De twee anderen zijn vrouwen en die lopen nog steeds vrij rond: Iratxe Sorzabal en Izaskun Lesaka.

De ETA was een mannenwereld

Nieuwsbrief in het Nederlands

De verhouding tussen de seksen op de poster is een teken van diepgaande veranderingen in een groep met een katholieke, conservatieve achtergrond. De ETA was vroeger een mannenwereld. Jarenlang was de openbare rol die voor vrouwen was weggelegd voornamelijk die van treurende moeders aan de graven van mannelijke activisten. "Ze hielden de vlam brandende", zegt Jesus Casquete van de Universiteit van Baskenland.

Iratxe Sorzabal en Izaskun Lesaka zijn het bewijs hoever ETA-vrouwen het sindsdien hebben gebracht. Sorzabal, nu 37, is al meer dan tien jaar lid van de groep. Ze zat twee jaar in Frankrijk in de gevangenis vanaf 1997, nadat ze was opgepakt samen met twee gewapende ETA-leden op een boerderij van Bretonse separatisten. Bij terugkomst in Spanje in 1999 werd ze lerares Euskara in Irun, en spreekbuis voor ETA-gevangenen.

Nadat ze in 2001 was gearresteerd en weer vrij gelaten – er was onvoldoende bewijs voor de bewering dat ze een ETA-commando was – vluchtte ze naar Frankrijk en ontsnapte vele malen op miraculeuze wijze, in tegenstelling tot andere voortvluchtige collega’s. In februari kreeg ze samen met het toenmalige hoofd operations van de ETA, Iurgi Mendinueta, een ongeluk met een auto die ze hadden gestolen. Voordat ze ervandoor gingen, groeven ze een gat om een laptop in te verbergen. Daarop stond een foto van Sorzabal met een klein kind. Ze is niet het eerste vrouwelijke ETA-lid dat kinderen heeft onder een valse naam in kleine Franse steden.

Experts rangschikken haar onder de ETA-leden die geloven dat het moorden door moet gaan als ze willen dat de droom van een Baskische staat bestaande uit vier Spaanse provincies en een deel van Zuidwest-Frankrijk wordt verwezenlijkt. Ze is nu degene met de beste kansen om Mendinueta’s plaats in te nemen.

Izaskun Lesaka, 34, staat nog hoger in de ETA-hiërarchie. Ze ontvluchtte Spanje in 2002. Recente informatie over haar is zeer schaars. Volgens sommige rapporten schrijft zij de persberichten van de ETA en zou een van de drie personen zijn die politieke controle over de groep uitoefenen en het bevel hebben over de commando’s.

Slechts weinig vrouwen schoppen het zo ver. "De weg naar leiderschap loopt via actie met actieve commando’s", zegt de historica Carrie Hamilton. "Het is onvermijdelijk dat op een zeker moment een vrouw een leidinggevende positie krijgt". Statistieken en anekdotisch bewijs tonen aan dat de situatie snel is veranderd sinds 2002, toen slechts 12% van de gevangen gezette ETA-leden een vrouw was. Tegen 2009 is dat cijfer gestegen tot bijna 25%. Als de meest recente arrestaties een graadmeter zijn, zijn de verhoudingen nu bijna half om half. Niet iedereen is daar zo verbaasd over. Vrouwen zijn vanaf het begin lid van de ETA geweest, hoewel bijna altijd op de achtergrond. Ze runden veilige huizen, verborgen activisten of verstopten wapens. Ze volgden politici of politieofficieren naar de mis en zaten ingetogen op de achterste banken in de kerk.

Idoia López Riaño, alias De Tijgerin

Voor de eerste vrouwen bij de commando’s was geslacht een obstakel. De beruchtste onder hen was Idoia López Riaño, alias De Tijgerin, een groenogige, aantrekkelijke, gewapende vrouw die door politie, journalisten en een paar berouwvolle vroegere compagnons is afgeschilderd als een mannenvretend, mannenverslindend monster. Volgens de legende liep ze discotheken af op zoek naar jonge politieagenten voor een one-night stand om vervolgens een paar dagen later doodleuk kogels in hun collega’s te pompen. Ze zit nu een straf uit van 30 jaar voor 23 moorden. "Ze klaagde altijd dat vrouwen zich tweemaal zoveel moesten bewijzen als mannen", vertelde een vroegere strijdmakker.

De afgelopen tien jaar is er een nieuwe trend ontstaan. Het eerste symbool van de verandering was Olaia Castresana, een 22-jarige kleuterleidster uit San Sebastian. Op weekdagen zorgde ze voor kinderen onder de zes, en in de weekends en de vakantie blies ze dingen en mensen op voor de ETA. Uiteindelijk, in 2001, ontplofte er een bom in haar handen in de badplaats Torrevieja. De kracht van de explosie was zodanig dat het stukken metselwerk en lichaamsdelen regende in een nabij gelegen zwembad. Castresana werd een nieuwe ‘martelares’. De ETA noemde later een commando naar haar.

Al spoedig zag de politie een sterke toename van het aantal vrouwen bij de ETA. Sommigen, zoals Soledad Iparraguirre waren leidinggevende commando’s. Iparraguirre had een legendarische status bij de Spaanse politie, omdat ze wraak had gezworen nadat ze haar vriendje hadden doodgeschoten in een vuurgevecht toen zij 20 was. De politie pakte haar op in 2004, samen met haar man, de ETA-leider Mikel Albisu, in een Franse boerderij. Ze ontdekten de achtjarige zoon van het stel, bekend onder de naam Pierre.

Op 19 juni, de dag van de moord op Eduardo Puelles, een inspecteur bij de antiterroristische brigade, gaat het leven gewoon door in de separatistenbar Herriko Taberna in Bilbao. Aan de muur hangen drie rijen kleurenfoto’s, 24 mensen uit deze barrio alleen, die in de gevangenis zitten. Zeven ervan zijn vrouwen. De foto’s laten weinig twijfel bestaan over wie de helden zijn van de mensen die hier komen. Het barmeisje geeft toe dat ze ze kent, maar wil niet praten. "Ik ben zelf ex-gevangene", zegt ze terwijl ze glazen met bier vult. "Ik wil niet in de problemen komen".

ANALYSE

ETA bestaat vijftig jaar en is nog steeds actueel

De bomaanslag op 29 juli in de Spaanse stad Burgos waarbij ongeveer vijftig mensen gewond raakten is voor de ETA een manier om zijn vijftigjarige bestaan te vieren sinds zijn oprichting op 31 juli 1959. De leden van deze terroristische groep zijn geïnspireerd door "een etnisch en uitzonderlijk soort nationalisme […] met een neiging tot intolerantie en een rechtvaardiging van geweld”, aldus Fernando Reinares in de Spaanse krant El País, politicoloog verbonden aan de Juan Carlos I-universiteit en terrorismespecialist. De ETA-leden genieten na het plegen terroristische daden bescherming van “het toevluchtsoord Frankrijk” en “maatschappelijk aanzien” onder bepaalde Baskische bevolkingsgroepen. Bovendien beantwoordt het ETA-lidmaatschap voor jongere leden aan bepaalde “passionele” motieven: frustratie, “haat tegenover Spanje en alles waar Spanje voor staat” en de consequenties van een “gewelddadige subcultuur” waarin ze zijn opgegroeid. Ook de behoefte "om zich als Basken te profileren […] in hun sociale netwerken, zowel in de vrienden- als de familiekring” is een belangrijke factor. Maar vandaag de dag, concludeert Reinares, zijn de terroristen “slecht een stuk of honderd 'pistoleros' die de maatschappij de rug toe heeft gekeerd”.

Are you a news organisation, a business, an association or a foundation? Check out our bespoke editorial and translation services.

Ondersteun de onafhankelijke Europese journalistiek.

De Europese democratie heeft onafhankelijke media nodig. Voxeurop heeft u nodig. Sluit u bij ons aan!

Over hetzelfde onderwerp