Ik herinner mij een persconferentie na afloop van een EU-top. Het was al ver na middernacht en Javier Solana zat naast Angela Merkel te dommelen. Toen zij hem de microfoon aanreikte, wist hij niet meteen wat er aan de hand was en herstelde hij zich met een paar willekeurige opmerkingen. Uiteindelijk heeft hij besloten dat het genoeg is geweest.

"Het is mijn tijd. Tien jaar is meer dan genoeg," verklaarde hij enkele dagen geleden tegen de Spaanse krant ABC. Hij bevestigde dat hij geen nieuwe termijn ambieerde. Officieel stapt hij pas in oktober op, maar iedereen vraagt zich nu al af wie de nieuwe Solana wordt.

Voor diplomaten, journalisten en analisten die gespecialiseerd zijn op het vlak van de Unie, is Solana meer dan alleen een Spanjaard, een voormalig minister van Buitenlandse Zaken, en vervolgens secretaris-generaal van de NAVO en coördinator van het buitenlandse beleid van de Unie. Solana is de verpersoonlijking geworden van het ambt van een zogenaamde leider van een zogenaamde diplomatie.

"Zogenaamd", want als het om het buitenlandse beleid gaat, is er op veel punten nog steeds sprake van "zogenaamd". De zogenaamde ambassades, de zogenaamde eenheid, de zogenaamde doortastendheid. De échte diplomatie wordt gevoerd door de regeringen van de EU-lidstaten, die angstvallig vasthouden aan hun soevereiniteit op dit gebied.

Solana wist op behendige wijze zijn weg te vinden in deze wereld van de zogenaamde diplomatie en heeft er een heel persoonlijk stempel op gedrukt. Hij groeide uit tot het gezicht en het gehoor van de Unie, en onderhandelde zelfs namens de EU, zoals we hebben gezien met het nucleaire programma van Iran. Hij was een onvermoeibare afgezant. Van de tien jaar dat hij in dienst was, moet hij er bijna twee in het vliegtuig hebben doorgebracht. Hij bluste branden van de Balkan tot aan het Midden-Oosten en hield de hoop levend dat Europa een rol van betekenis zou spelen in instabiele regio's over de hele wereld.

Als hij namens de EU sprak, moest hij zich zien te redden met een zeer beperkt mandaat. Hij kon maar weinig doen of beloven. Hij had weliswaar een grote organisatie achter zich staan, maar die was verdeeld en verschool zich – als het op het buitenlandse beleid aankwam – achter Amerika. Bovendien voelde Solana de hete adem in zijn nek van de grote Europese mogendheden, zoals Frankrijk, Duitsland of Groot-Brittannië, die niet op concurrentie van Brussel zaten te wachten.

Daarom herinneren wij ons Solana als een joviale diplomaat die intentieverklaringen aflegt, vragen weet te omzeilen en nietszeggende diplomatieke boodschappen verkondigt. Het is dan ook niet verrassend dat het de Franse president Sarkozy – en niet Solana – was, die in 2008 de vredesonderhandelingen tussen Georgië en Rusland tot een goed einde wist te brengen.

Dat Solana zwak was, lag niet aan hemzelf, maar was inherent aan zijn functie van Hoge Vertegenwoordiger voor het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid. Alleen al deze lange, omslachtige titel wekte gaapneigingen op bij zijn buitenlandse gesprekspartners. De Unie heeft de Solana gehad die zij wilde. En ik denk dat hij er al met al in geslaagd is boven de bescheiden ambities van de Unie uit te stijgen.

Het maakt niet veel uit wie de nieuwe Solana wordt: of dat nu Carl Bildt is, de Zweedse minister van Buitenlandse Zaken, of Jaap de Hoop Scheffer, die binnenkort afzwaait als hoogste NAVO-baas, of nog iemand anders; Solana's opvolger zal in ieder geval meer macht hebben, althans in theorie. Na de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon zal de vertegenwoordiger voor het buitenlandse beleid van de EU daarnaast ook vice-voorzitter van de Commissie zijn. Dan zal het probleem van de elkaar overlappende bevoegdheden van de Europese Commissie en de Europese Raad, waarvan Solana secretaris-generaal is, opgelost zijn.

De nieuwe Solana krijgt de beschikking over een netwerk van ambassades, die nu "vertegenwoordigingen van de Europese Commissie" worden genoemd, en over een paar honderd diplomaten. Het enige probleem is dat de lidstaten nog altijd niet bereid zijn om een echt gemeenschappelijk buitenlands beleid tot stand te brengen en om hun bevoegdheden af te staan aan de leider van de Europese diplomatie.

De nieuwe Solana zal dus moeten blijven doen alsof hij meer betekent en meer kan doen dan in werkelijkheid het geval is. Of hij moet zijn ellebogen gaan gebruiken, waarbij hij het risico loopt dat hij met Parijs, Londen of Berlijn in conflict komt.